Imieniny: Cezarego, Zygfryda oraz Marii
Umysł

Myślenie - strona 1 z 2

 „Myślenie to proces łączenia elementów poznawczej reprezentacji świata (obrazów, pojęć lub sądów) w dłuższe ciągi. Tak utworzony ciąg zastępuje realne, obserwowalne zachowanie w rzeczywistym świecie fizycznym lub społecznym, uwalniając nas od konieczności ponoszenia natychmiastowych skutków własnych działań”.

„Rozwiązywanie problemów to aktywność ukierunkowana na zredukowanie rozbieżności pomiędzy stanem aktualnym a pożądanym , polegająca na realizacji zaplanowanej sekwencji operacji poznawczych”.

Okazuje się, że na pozór prosty mechanizm poznawczy jest bardzo złożonym procesem psychicznym, w którym bardzo ważną rolę odgrywają procesy emocjonalne. Dwa podstawowe założenia, że myślenie jest procesem świadomym i kontrolowanym są nieprawdziwe. Jest to rozumienie potoczne, gdzie wypowiedzenie „myślę” oznacza, że „jestem świadomy czegoś”. Okazuje się, że nic bardziej mylnego. Przykładem są klocki - puzzle wykorzystywane w szkoleniach dotyczących pracy z przekonaniami: „Gra założeń”. Rozwiązanie przychodzi metodą prób i błędów. ‘Nagle’ wpada do głowy jakiś pomysł i okazuje się być trafny. Nie mamy kontroli nad tym, i nie jesteśmy w stanie przewidzieć, kiedy owa myśl się pojawi. Podobnie jest z myślami intruzywnymi, które kiedy już się pojawią, nie można się ich pozbyć. W terapii istotny jest swobodny przepływ myśli, gdyż to one, wraz z ładunkiem emocjonalnym, dają możliwość dotarcia do nieświadomych aspektów ludzkiej psychiki, analizując tym samym nieświadome motywy zachowań. Freud podkreślał wagę skojarzeń, fantazji i wyobrażeń w procesie leczenia pacjentów formą psychoterapii. Okazuje się, że nowe pomysły i zaskakujące rozwiązania pojawiają się wówczas, gdy celowo nie myśli sie o danym problemie a umysł jest ‘wolny’. Przychodzą wtedy, gdy człowiek jest wypoczęty, uprawia sport, odpoczywa i ma dobry nastrój.

Kenneth Craik uważał, że najistotniejszą cechą myślenia jest fakt, że przy jego pomocy tworzy się określoną rzeczywistość. Ta z kolei tworzona jest przy pomocy różnych symboli wewnętrznych. Wyróżnił następujące fazy procesu myślowego. Przedstawia je rysunek 1.

Edward Nęcka zaś podkreśla, że za pomocą myśli symulujemy pewne procesy i zdarzenia, które rozgrywają się w świecie realnym. Świat myśli jest bezpieczny i nie niesie ze sobą realnych zagrożeń. Tym sposobem człowiek może bronić się przed niebezpieczeństwami, lepiej zaspokajać swoje potrzeby i stwarzać warunki do rozwoju. Dzięki myśleniu możemy przywidzieć następstwa jakiegoś zachowania lub decyzji, możemy planować i wyznaczać wyżej wspomniane kierunki rozwoju.

U ludzi, którzy są aktywni zarówno zawodowo, zdobywają coraz to nowe doświadczenia, mają motywację do działania, ćwiczą swój intelekt i zachowują zdrowie, nie obserwuje się spadku poziomu inteligencji nawet w później dorosłości. Okazuje się, że spośród trzech grup czynników: genetycznych, społecznych i własnej aktywności, to właśnie ta ostatnia ma największe znaczenie dla jakości życia ludzi w okresie środkowej dorosłości. Cechą charakterystyczną rozwoju jest duże zindywidualizowanie kierunków, w jakich ten rozwój przebiega. Jedna z podstawowych tez psychologii rozwoju zakłada, że charakter rozwoju człowieka jest „pluralistyczny, wielowątkowy i wielokierunkowy”. Wśród zauważalnych zmian widoczny jest spadek efektywności mierzony szybkością wykonywanych działań. Badania kobiet piszących na maszynie, będących w różnym przedziale wiekowym, pokazały że, osoby te nie są może tak sprawne jak dwudziestolatki, ale i tak mają lepsze osiągnięcia. Dzieje się to za sprawą efektywniejszych strategii działania, które są możliwe dzięki zdobytemu doświadczeniu. Osoby dojrzałe kompensują deficyty w zakresie sprawności psychomotorycznej właśnie owym doświadczeniem, stosując przykładowo, odmienne strategie działania, takie, które same wypracowały i które się sprawdzają. Zmienia się przede wszystkim akcent znaczeniowy. Logiczne podejście do problemów ustępuje podejściu pragmatycznemu, gdyż ludzie dojrzali stykają się z wieloma problemami o charakterze otwartym, gdzie nie ma jednego dobrego rozwiązania. Łatwiej też, rozwiązują problemy jeśli dotyczą one realiów życia i mają odniesienia do doświadczeń.

 

Badania poprzeczne (badania porównawcze na dwóch różnych grupach; w tym przypadku osób starszych i osób młodszych) nad inteligencją osób starszych nie dają odpowiedzi jakie zmiany zachodzą w tym obszarze. Wnioski płynące z różnych publikacji są takie, że obecne testy nie mierzą w sposób adekwatny inteligencji osób w tej grupie wiekowej. Lepiej sprawdzają się w odniesieniu do ludzi młodszych. Badania podłużne (badania dokonuje się z udziałem tej samej grupy badanych; są kilkakrotnie powtórzone i rozłożone w czasie), które w tym przypadku lepiej obrazują zjawisko, pokazują nieznaczne zmiany regresywne w zakresie inteligencji płynnej, zaś poziom inteligencji skrystalizowanej nie ulega zmianie. Co to oznacza w codziennym funkcjonowaniu tych osób? Inteligencja płynna to taki rodzaj inteligencji, która jest wrodzona i zdeterminowana cechami biologicznymi, stanowi podstawę do nabywania nowych umiejętności, dlatego też wraz ze zmianami biologicznymi ona również ulega osłabieniu. Inteligencja skrystalizowana, inaczej społeczna, której nabywamy w toku uczenia się i zdobywania doświadczeń ma tendencje utrzymywania się na takim samym poziomie lub wykazuje nawet tendencje wzrostowe. Cenne w tym względzie okazują się badania sekwencyjne Warnera Schaiego, który podkreślił, że jeśli już możemy mówić o jakichkolwiek zmianach w inteligencji to jedynie w przypadku inteligencji płynnej i to tylko pod koniec wieku średniego, ok. 55-60 roku życia. Podkreślił również, że różnice w wynikach u osób starszych i młodszych nie są spowodowane wiekiem jednostki, lecz różnicami generacyjnymi. Poziom inteligencji w obrębie generacji pozostaje niezmienny, zaś każda kolejna generacja prezentuje jej wyższy przeciętny poziom. Podkreślał także zróżnicowanie jednostek, u podstaw którego leżą: stan zdrowia, cechy osobowości i preferowany typ aktywności. Obniża się natomiast szybkość i wydajność myślenia oraz zakres przetwarzanych informacji. W sferze myślenia obniża się zdolność zapamiętywania i wolniejszy jest proces dostępu do pamięci długotrwałej. W zakresie uwagi zauważono, że czynności zautomatyzowane i nieświadome procesy przetwarzania informacji nie ulegają wpływowi czasu, natomiast procesy wymagające kontroli i udziału świadomości – tak.

Wspomniana wcześniej zdolność kompensacji pozwoliła stworzyć model selektywnej optymalizacji i kompensacji (selective optimization with compensation). W okresie średniej dorosłości współwystępują ze sobą tendencje progresywne, regresywne i stabilizacyjne dzięki czemu model ten zakłada możliwość tzw. pomyślnego starzenia się. Dzieje się tak za sprawą trzech elementów ujętych w nazwie modelu:

  • Selekcji – umożliwia wybranie najważniejszych zadań i skupienie na nich swojej uwagi i działania, przy jednoczesnym ograniczeniu czynności pobocznych, i tam gdzie to możliwe, przekazanie ich innym osobom;
  • Optymalizacji – ćwiczenie i trening najpotrzebniejszych umiejętności, by utrzymać jak najwyższy poziom wykonywanego zadania;
  • Kompensacji – wykorzystywanie pragmatycznych sposobów radzenia sobie z trudnościami, zarówno elementów zewnętrznych otoczenia, jak i zasobów własnych.

Autor powyższego modelu, Paul Baltes, był również inicjatorem badań nad mądrością. Mądrość bowiem jest wiedzą opartą o doświadczenie, które zdobywa się w trakcie życia, rozwiązując ważne dla danego człowieka kwestie, problemy i zadania życiowe, składające się na tzw. pragmatykę życia (life pragmatics). To także „(…) zdolność do formułowania dobrych (słusznych, praktycznych) sądów, w ważnych, chociaż niepewnych, trudnych do jednoznacznego zdefiniowania i rozwiązania kwestii życiowych”.

Ludzie dojrzali wypracowali własne rozwiązania, sądy i postawy niejednokrotnie ponosząc konsekwencje pewnych decyzji, dochodząc do nich na własnych błędach i doświadczając porażek. Są zatem przywiązani do tego, co udało im się wypracować. Często to co nowe, kojarzone jest z tym co niekorzystne. Osoby dorosłe stawiają opór przed nieznanym. W trakcie zajęć należy szczególnie zadbać o poczucie bezpieczeństwa, stworzyć warunki sprzyjające poznawaniu nowego materiału. Dodatkowo, z życiowego pragmatyzmu osób starszych wynika fakt, że oczekują rezultatów, chcą widzieć, że dana wiedza i umiejętności bezpośrednio przekładają się na efekty. Porzucają pierwotną postawę twórczą i zabawowe podejście do nauki. Pojawia się strach przed zmianą i przed nową jakością i dlatego funkcjonuje to, co jest znane nawet jeśli nie jest najlepsze.

Zasadniczo po przekroczeniu 60 roku życia niewiele się zmienia w obrębie funkcjonowania poznawczego i pozostaje ono na etapie średniej dorosłości. Diametralne, widoczne zmiany następują w granicach 75-85 lat. Najogólniejszy i najpewniejszy wskaźnik starzenia się to spowolnienie czasu reakcji na bodźce słuchowe, wzrokowe i wydłużony czas wykonywania czynności. Wolniejsze zapamiętywanie i wolniejsze przypominanie sobie różnych informacji, trudności z koncentracją. Zdecydowanie bardziej osłabiona jest pamięć bezpośrednia aniżeli długotrwała, dlatego też, osoby starsze często tak dobrze pamiętają różne wydarzenia i szczegóły ze swojego życia, a trudno im przypomnieć sobie gdzie odłożyły okulary, albo co wczoraj jadły. Przykładem jest otępienie w chorobie Alzheimera tzw. chorobie degeneracyjnej, na przykładzie którego widać, że najdłużej zostają w pamięci, odległe wydarzenia z dzieciństwa.

Wróćmy jednak do osób zdrowych. Liczne badania z użyciem mnemotechnik pokazały, że odpowiedni trening usprawnia funkcje myślowe, a osoby między 67 a 78 rokiem życia poddane takiemu treningowi uzyskały wyniki podobne jak osoby młode. Są wstanie rozpoznać dobre rozwiązanie problemu spośród podanych, ale trudniej im wymyśleć własne strategie rozwiązań. W konsekwencji, główny nacisk kładziony jest na utrzymanie względnie stałego poziomu funkcjonowania i dotychczasowego życia.

W zakresie funkcji poznawczych dochodzi do wyłonienia się jednej z najwyższych form poznania – poznania transcendentnego. Jego istotą jest zdolność do czystej konceptualizacji, zdolność do abstrahowania od kontekstu życia, myślenia wolnego od schematów i osobistych zaangażowań. Nasila się potrzeba sensu i istoty znaczeń. Na podstawie licznych badań sformułowano teorię krańcowego spadku, autorstwa Kleemeiera, która wskazuje na fakt, iż około pięciu, do siedmiu lat przed śmiercią, drastycznie spada poziom funkcjonowania poznawczego. Stąd, obserwowalny spadek funkcjonowania całego organizmu.

Inne w kategorii:

Zmysły

Zmysły i mózg to machina pełna połączeń. Dobre funkcjonowanie w ich obszarze...

Pamięć

„Pamięć jest zbiorem środków, za pomocą których sięgamy do naszych...

Spostrzeganie

 „Jest procesem tworzenia reprezentacji przedmiotu na podstawie informacji...

Centrum 50+ O nas O projekcie Newsletter
Statystyki
  • Goście on-line: 117
  • Dzisiejsze wizyty: 106
  • W tym miesiącu: 8248
  • W tym roku: 128559